Pracownica ma prawo wybrać, że chce pobierać zasiłek macierzyński w wysokości 81,5% podstawy wymiaru, nawet gdy nie wnioskuje od razu o udzielenie jej urlopu rodzicielskiego. Późniejsze decyzje rodziców, elastycznie dzielących się uprawnieniami, mogą skutkować zmianą wysokości wypłaconego świadczenia.

Uprawnienia rodzicielskie od lat nie są już wyłącznym przywilejem kobiet. Ustawodawca konsekwentnie poszerza katalog uprawnień, z których mogą korzystać również ojcowie. Ma to służyć nie tylko ochronie zdrowia i pozycji zawodowej matek, ale także budowaniu partnerskiego modelu rodziny i realnemu udziałowi obojga rodziców w opiece nad dzieckiem. Dlatego też reguły korzystania z tych przywilejów zostały na tyle uelastycznione, aby każdemu z pracowników rodziców przysługiwały porównywalne prawa, a ich podział odbywał się nie ze względu na płeć, a zależnie od sytuacji rodzinnej lub zawodowej.

Urlop rodzicielski

Uprawnieniem, z którego mogą korzystać oboje rodzice będący pracownikami, jest m.in. urlop rodzicielski. Zasady jego udzielania uległy znacznej modyfikacji od 26 kwietnia 2023 r. na mocy ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2023 r. poz. 641). Celem tej nowelizacji była implementacja dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1152 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europejskiej oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1158 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów oraz uchylającej dyrektywę Rady 2010/18/UE. Zgodnie z art. 5 ust. 1 dyrektywy 2019/1158 państwa członkowskie mają m.in. obowiązek wprowadzenia niezbędnych środków w celu zapewnienia każdemu pracownikowi indywidualnego prawa do urlopu rodzicielskiego.

Zgodnie z obowiązującym obecnie art. 182¹ᵃ Kodeksu pracy pracownicy rodzice dziecka mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad dzieckiem w wymiarze do:

• 41 tygodni – w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie lub
• 43 tygodni – w przypadku porodu mnogiego.

Urlop rodzicielski w tym wymiarze przysługuje łącznie obojgu pracownikom rodzicom dziecka. Każdy rodzic ma natomiast wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego z podanego wymiaru. Jest to tzw. nieprzenoszalna część urlopu rodzicielskiego, którą może wykorzystać tylko pracownica matka dziecka lub pracownik ojciec dziecka. Pozostałym wymiarem urlopu rodzice mogą się podzielić według swojego uznania.

Możliwa przerwa

Urlop rodzicielski nie musi obecnie przypadać bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego albo zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego. Rodzice mogą wykorzystać urlop rodzicielski w dowolnym terminie – tj. zaraz po urodzeniu dziecka albo w późniejszym okresie – pod warunkiem że:

• nie będzie to później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6. rok życia,
• urlop zostanie wykorzystany jednorazowo albo w nie więcej niż 5 częściach (art. 182¹ᶜ p.); liczbę części ustala się przy tym, biorąc pod uwagę liczbę złożonych wniosków o udzielenie urlopu rodzicielskiego oraz wniosków o zasiłek macierzyński za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego albo jego części, złożonych przez ubezpieczoną – matkę dziecka lub ubezpieczonego – ojca dziecka.

Co więcej, obecnie urlop rodzicielski jest uprawnieniem niezależnym od tego, czy matka dziecka w dniu porodu pozostaje w zatrudnieniu (ubezpieczeniu z tytułu choroby i macierzyństwa). Pracownik ojciec ma zatem indywidualne prawo do urlopu rodzicielskiego / zasiłku macierzyńskiego za okres tego urlopu z tytułu pozostawania w stosunku pracy lub podlegania ubezpieczeniu, niezależnie od statusu zawodowego czy ubezpieczeniowego matki.

Złożony wniosek…

Obecnie pracownik rodzic dziecka musi złożyć wniosek o urlop rodzicielski – w postaci papierowej lub elektronicznej – co najmniej 21 dni przed terminem rozpoczęcia tego urlopu (art. 182¹ᵈ k.p.).

Nowelizacja Kodeksu pracy, która weszła w życie 26 kwietnia 2023 r., uchyliła art. 179¹ , stanowiący podstawę do składania przez pracownicę wniosku o udzielenie urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze bezpośrednio po urlopie macierzyńskim (tzw. długiego wniosku). Wcześniej pracownica mogła dzielić się z pracownikiem ojcem wychowującym dziecko albo ubezpieczonym ojcem dziecka urlopem rodzicielskim czy pobieraniem zasiłku macierzyńskiego za czas odpowiadający okresowi tego urlopu wyłącznie po złożeniu takiego wniosku. Po tym, jak nowelizacja Kodeksu pracy przyznała pracownikom ojcom odrębne prawo do urlopu rodzicielskiego – niezależne od tego, czy matka pozostaje w dniu porodu w zatrudnieniu lub ma inny tytuł do objęcia ubezpieczeniami społecznymi – obowiązek składania łącznego wniosku o urlop macierzyński i rodzicielski przestał obowiązywać.

…a wysokość zasiłku

Co do zasady zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego wynosi 70% podstawy wymiaru. Tak wynika z art. 31 ust. 2 ww. ustawy z 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 501; dalej: ustawa). Inaczej jest jednak w przypadku, o którym mowa w art. 30a ust. 1 tej ustawy. To sytuacja, gdy matka dziecka – nie później niż 21 dni po porodzie – złoży wniosek o wypłacenie jej zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze, z wyłączeniem tzw. nieprzenoszalnej części urlopu rodzicielskiego, tj. 9 tygodni przysługujących ojcu dziecka (o którym mowa w art. 182¹ᵃ § 4 k.p.). Zasiłek macierzyński przysługuje wówczas w wysokości 81,5% podstawy wymiaru (art. 31 ust. 3 ustawy). Później mogą jednak nastąpić zmiany w wypłacie takiego świadczenia.

Jeśli bowiem ani jeden dzień zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego nie zostanie wykorzystany w pierwszym roku życia dziecka, przysługuje:

• zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego w wysokości 70% podstawy wymiaru zasiłku (art. 31 ust. 3g ustawy),
• jednorazowe wyrównanie – na wniosek – pobranego w wysokości 81,5% zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu macierzyńskiego do wysokości 100% podstawy wymiaru (art. 31 ust. 4 ustawy).

Ważne! Zasiłek macierzyński przysługujący drugiemu rodzicowi dziecka za nieprzenoszalne 9 tygodni urlopu rodzicielskiego zawsze wynosi 70% podstawy wymiaru.

Elastyczna decyzja

To, że pracownica złoży wniosek o zasiłek za czas urlopu macierzyńskiego w trybie wynikającym z art. 30a ust. 1 ustawy, nie oznacza, że musi ona składać jednocześnie wniosek o udzielenie urlopu rodzicielskiego albo jego części. Taki wniosek może złożyć w terminie późniejszym, na zasadach określonych w art. 182¹ᵈ k.p. Jak bowiem wynika z tego przepisu, urlop rodzicielski jest udzielany na wniosek pracownika rodzica dziecka złożony w terminie nie krótszym niż 21 dni przed planowanym rozpoczęciem korzystania z takiego urlopu. W takim przypadku zasiłek macierzyński będzie wypłacany w uśrednionej wysokości 81,5%, mimo że formalnie pracownica jeszcze nie zawnioskowała o urlop rodzicielski.

Jeżeli natomiast matka dziecka nie złoży wniosku w trybie art. 30a ust. 1 ustawy – tj. nie wystąpi nie później niż 21 dni po porodzie z wnioskiem o wypłacenie jej zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze (z wyłączeniem okresu 9 tygodni przysługujących drugiemu rodzicowi dziecka) – to zgodnie z ogólnymi zasadami zasiłek macierzyński będzie jej przysługiwał za okres urlopu macierzyńskiego w wysokości 100%, a za okres urlopu rodzicielskiego w wysokości 70% podstawy wymiaru.

Opieka nad dzieckiem też do podziału

Innym uprawnieniem, które zostało przyznane obojgu pracownikom rodzicom, jest płatne zwolnienie od pracy przewidziane w art. 188 k.p. Przysługuje ono w ciągu roku kalendarzowego pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat, w wymiarze 16 godzin albo 2 dni. O tym, w jaki sposób pracownik wykorzysta to zwolnienie w danym roku kalendarzowym, decyduje on w pierwszym wniosku składanym – w postaci papierowej lub elektronicznej – o jego udzielenie w danym roku kalendarzowym.

Z art. 189¹ k.p. wynika, że jeśli oboje rodzice lub opiekunowie dziecka są zatrudnieni, z tzw. opieki nad dzieckiem może korzystać tylko jedno z nich. Nie oznacza to jednak, że rodzice nie mogą rozdysponować między siebie tego zwolnienia. Mogą oni zdecydować, że każde z nich skorzysta z części tego uprawnienia (np. w wymiarze jednego dnia). Warunkiem jest jednak, aby łączny wymiar zwolnienia wykorzystanego przez oboje rodziców nie przekroczył w danym roku kalendarzowym wymiaru z art. 188 k.p. Opiekunowie nie mogą jednak korzystać ze zwolnienia od pracy w tym samym czasie.

Co istotne, prawo do opieki nad dzieckiem przysługuje pracownikowi niezależnie od statusu zawodowego drugiego z rodziców dziecka.

PIP

Magazyn Zmiany, październik/01

14 października przed siedzibą Ministerstwa Aktywów Państwowych w Warszawie odbyła się manifestacja pracowników Grupy Kapitałowej Enea. Przedstawiciele trzech central związkowych przekazali na ręce ministra Roberta Kropiwnickiego petycję, w której domagają się cofnięcia decyzji zagrażających – jak podkreślają – stabilności zatrudnienia i dialogowi społecznemu w spółkach grupy.

Wśród głównych postulatów związkowców znalazły się żądania natychmiastowego wycofania wypowiedzenia Zakładowego Układu Zbiorowego Pracy w Enea S.A. oraz cofnięcia decyzji o odstąpieniu od stosowania Ponadzakładowego Układu Zbiorowego Pracy (PUZP) w spółkach zależnych, w tym Enea Operator, Enea Wytwarzanie i Elektrociepłowni Białystok.

Związkowcy sprzeciwiają się również wydzieleniu Departamentu Sprzedaży i likwidacji Biura Bezpieczeństwa Teleinformatycznego, wskazując, że działania te mogą osłabić funkcjonowanie całej grupy. W petycji zażądali ponadto przywrócenia udziału przedstawicieli pracowników w organach spółek GK Enea, a także odbudowy rzeczywistego dialogu społecznego i negocjacji prowadzonych w dobrej wierze.

Wśród postulatów znalazł się również apel o gwarancje poszanowania praw pracowniczych i stabilności zatrudnienia we wszystkich spółkach grupy oraz o objęcie spółki Lubelski Węgiel „Bogdanka” S.A. przepisami ustawy o funkcjonowaniu górnictwa węgla kamiennego.

Jak podkreśla Anna Wesołowska z OZZZPRC, współorganizatorka protestu, działania zarządów spółek w ostatnich miesiącach budzą niepokój wśród załóg i mogą prowadzić do ograniczenia praw pracowniczych. „Nie chcemy konfliktu – chcemy rozmowy i poszanowania umów, które przez lata budowały zaufanie między stroną społeczną a pracodawcą” – mówią pracownicy.

OZZZPRC

Pracownicy jednej z firm, jak wielokrotnie wcześniej, rozładowywali transport żelbetowych belek, gdy niespodziewanie belka przygniotła jednego z nich, powodując jego śmierć. Wszyscy przeszli wymagane szkolenia bhp, znali ocenę ryzyka zawodowego. Ta ocena nie uwzględniała jednak zagrożenia wynikającego z przygniecenia lub uderzenia przez transportowany ładunek – opowiada Marcin Stanecki Główny Inspektor Pracy.

Szef Inspekcji Pracy uczestniczył w zorganizowanej przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Rzeszowie konferencji: „Wypadek to nie przypadek. Wizja ZERO jako element prewencji wypadkowej”.

- W powszechnym mniemaniu wypadek przy pracy często jest postrzegany jako splot nieszczęśliwych okoliczności, zdarzenie losowe, któremu nie dało się zapobiec. Z perspektywy Państwowej Inspekcji Pracy oraz współczesnej nauki o bezpieczeństwie pracy takie podejście jest nie tylko błędne, ale wręcz szkodliwe. Przyjęcie, że wypadek jest dziełem przypadku, zwalnia nas z odpowiedzialności za jego przyczyny i uniemożliwia podjęcie skutecznych działań prewencyjnych – tłumaczy Stanecki.

Gruntowne badanie okoliczności i przyczyn wypadków dowodzi, że każde takie zdarzenie jest efektem błędów, zaniedbań i / lub nieprawidłowości. Nie ma wypadków, które „po prostu się zdarzyły”. Każdy z nich ma źródło w jednej lub wielu sferach działalności przedsiębiorstwa – ludzkiej, organizacyjnej lub technicznej. Zadaniem pracodawców, jak i Państwowej Inspekcji Pracy, jest nie tylko ustalenie, co się wydarzyło, ale przede wszystkim zbadanie, dlaczego doszło do wypadku, aby unikać tych samych błędów w przyszłości.

– Wypadek to sygnał, że system bezpieczeństwa w przedsiębiorstwie wymaga pilnej interwencji. Musimy w sposób systemowy analizować przyczyny i eliminować źródła zagrożeń, a nie liczyć na szczęście – argumentuje Główny Inspektor Pracy.

Wypadek przy pracy nie jest dziełem przypadku. Z perspektywy Państwowej Inspekcji Pracy jest to zawsze skutek istniejących w środowisku pracy zagrożeń, które mogą mieć charakter materialny lub niematerialny i które są ściśle powiązane ze sposobem wykonywania pracy. Zagrożenia materialne to na przykład nieprawidłowo zabezpieczone maszyny, wadliwe narzędzia, niewłaściwe składowanie substancji chemicznych i biologicznych, a także zastawione przejścia i śliskie nawierzchnie. Zagrożenia niematerialne mogą być znacznie groźniejsze, a bywają trudniejsze do wykrycia. To stres i presja czasu, zła komunikacja, a także przyzwalanie na nieprawidłowości, lekceważenie procedur i podejmowanie ryzykownych zachowań. Niestety bywa, że pracownicy omijający procedury, by szybciej wykonać swoje zadania, są za to premiowani.

- Dlatego inspektorzy pracy podchodzą do badania okoliczności i przyczyn wypadków w bardzo szeroki sposób. Analizują nie tylko techniczne przyczyny takiego zdarzenia, lecz cały proces pracy, zachowania pracowników i osób nadzorujących – wyjaśnia Marcin Stanecki.

Niewłaściwe zidentyfikowanie zagrożeń często wynika z niedostatecznej oceny ryzyka zawodowego. Jeśli pracodawca nie przeprowadzi jej rzetelnie, nie wdroży odpowiednich procedur, dzięki którym mógłby uniknąć wypadku, nie zdiagnozuje możliwych błędów czy nie zapobiegnie czynnikom zewnętrznym, jak np. hałas, który ma ogromny wpływ na koncentrację pracowników, zwiększa ryzyko występowania wypadków.

Niezwykle ważne jest także zachowanie procedur bezpieczeństwa – zapewnienie środków ochrony indywidualnej, jak hełm ochronny czy odpowiedniej odzieży i butów roboczych, uprzęży podczas pracy na wysokości czy weryfikacja uprawnień do obsługi sprzętu.

Analizując przyczyny wypadków, okazuje się, że prawie połowa z nich wynika z błędu ludzkiego. To zwykle lekceważenie zagrożeń, ignorowanie poleceń służbowych, samowolne wykonywanie pracy niezgodnie z przepisami BHP.

– Najważniejszym narzędziem zapobiegania wypadkom jest kultura bezpieczeństwa, która zaczyna się od szkolenia i konsekwentnego egzekwowania zasad BHP. Tylko wtedy pracownik zyska wiedzę, a pracodawca pewność, że proces pracy jest prowadzony zgodnie z normami – instruuje szef Inspekcji.

Skuteczne zapobieganie wypadkom zaczyna się od szkolenia BHP, które ma zapewnić pracownikowi niezbędną wiedzę i umiejętności oraz uświadomić zagrożenia występujące w miejscu pracy i obowiązujące zasady bezpieczeństwa. Pracodawcy powinni też kłaść nacisk na budowanie kultury bezpieczeństwa – na tworzenie wzorców bezpiecznych zachowań, które są w danym zakładzie pracy pożądane i oczekiwane. W codziennej praktyce oznacza to inwestycje w systemy szkoleniowe, monitorowanie przestrzegania zasad BHP oraz skuteczne reagowanie na zgłaszane problemy i usterki.

– Ochrona zdrowia i życia pracowników wymaga wyeliminowania błędów ludzkich poprzez organizację pracy, właściwy nadzór oraz jasne zasady postępowania w sytuacjach ryzykownych. Nie chodzi o pojedynczy przepis, lecz o całościowe podejście do ryzyka i mechanizmów zapobiegawczych. Naszym wspólnym zadaniem jest zapewnienie takich warunków wykonywania pracy, aby każdy pracownik, każdy z nas, wychodząc rano do pracy, wrócił zdrowy do rodziny – podkreśla Marcin Stanecki Główny Inspektor Pracy.

Konferencję zorganizował Okręgowy Inspektorat Pracy w Rzeszowie w ramach kampanii „Bezpieczeństwo zależy od ciebie”. Wydarzenie to wpisało się w przyjętą na lata 2025-2027 przez Państwową Inspekcję Pracy strategię „Zapobieganie wypadkom związanym z pracą w sektorze przemysłowym – Wizja ZERO”, ukierunkowanej na ograniczenie liczby wypadków przy pracy w sektorze przemysłowym, a docelowo ich całkowite wyeliminowanie.

Wśród prelegentów znaleźli się przedstawiciele: Okręgowego Inspektoratu Pracy w Rzeszowie, Centralnego Instytutu Ochrony Pracy, Urzędu Dozoru Technicznego oraz przedsiębiorstw z województwa podkarpackiego wyróżniających się wysokim poziomem zarządzania bezpieczeństwem pracy. Słuchaczom opisano przykłady wypadków, zwracając uwagę na ich przyczyny oraz przykładowe środki profilaktyczne, które pozwalają na uniknięcie tego rodzaju zdarzeń w przyszłości. Uczestnicy konferencji mogli się również zapoznać z innowacyjnymi środkami ochrony przed zagrożeniami oraz metodami zarządzania procesami pracy pozwalającymi na utrzymanie wysokiego poziomu bezpieczeństwa.

PIP