Umowa zlecenie to popularna forma zatrudnienia na rynku pracy. Chętnie korzystają z niej osoby, chcące skorzystać z dodatkowej formy „dorywczego” zatrudnienia i dorobić do podstawowej pensji czy studenci, którzy szukają większej swobody i elastyczności formy świadczenia pracy, aby móc pogodzić ją ze studiami. Dla niektórych umowa zlecenia jest jednak jedyną podstawą świadczenia pracy a tym samym jedynym tytułem podlegania pod ubezpieczenia. Wszystkie wymienione wyżej grupy różnią się przede wszystkim całościowym lub częściowym obowiązkiem oskładkowania przychodów uzyskiwanych z tego tytułu bądź brakiem takiego wymogu. Kwestia oskładkowania umów zlecenia implikuje natomiast ewentualne prawo do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego. Czy w takim razie zleceniobiorca, który np. w pierwszym dniu świadczenia usług ulega wypadkowi podczas wykonywania zlecenia, może liczyć na wypłatę zasiłku z tego tytułu?

Podstawową kwestią wymagającą rozróżnienia jest kwestia rodzajów ubezpieczeń jakim może podlegać zleceniobiorca. Nie każde ubezpieczenie uprawnia bowiem do wypłaty świadczeń w razie wypadku.

Ubezpieczenia obowiązkowe zleceniobiorcy

W myśl art. 6 ust. 4 pkt. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U.2024.497 t.j.) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu podlegają osoby wykonujące pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia.

Zgodnie natomiast z art.12 ust. 1 tej samej ustawy obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby podlegające ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

Ponadto ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej w art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e (Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, Dz.U.2024.0.146 t.j.) nakłada na zleceniobiorców również obowiązek podlegania pod ubezpieczenie zdrowotne.

Ubezpieczenia dobrowolne zleceniobiorcy

Zleceniobiorca, który podlega obowiązkowo pod ubezpieczenia emerytalne oraz rentowe może zadecydować o tym, czy chce odprowadzać składkę na ubezpieczenie chorobowe czy też nie. Konsekwencją braku ubezpieczenia chorobowego będzie dla zleceniobiorcy nie możność korzystania z zasiłku chorobowego.

Po 90 dniach opłacania dobrowolnej składki na ubezpieczenie chorobowe czyli, tzw. okresie wyczekiwania, zleceniobiorca jest uprawniony do otrzymywania świadczeń z ZUS za okres niezdolności do wykonywania pracy.

Kiedy mamy do czynienia z wypadkiem przy pracy?

W myśl ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz. U. 2002 Nr 199 poz. 1673) wypadkiem przy pracy jest zdarzenie nagłe, związane z wykonywaną pracą, wywołane przyczyną zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć.

Zdarzenie można uznać za wypadek przy pracy, jeśli:
- nastąpiło podczas wykonywania rutynowych czynności pracowniczych lub z rozkazu przełożonego,
- osoba zatrudniona wykonywała czynności na rzecz pracodawcy bez polecenia,
- zdarzenie miało miejsce w czasie pozostawania osoby zatrudnionej w dyspozycji pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy, a miejscem wykonywania obowiązków
- miało miejsce podczas podróży służbowej osoby zatrudnionej na zlecenie pracodawcy.

Kiedy i jakie świadczenie przysługuje zleceniobiorcy w związku z wypadkiem przy pracy?

W przypadku wypadku przy pracy osoby wykonującej umowę zlecenie, nie jest istotne czy osoba ta w danym momencie była zgłoszona do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Zasiłek za czas rekonwalescencji na skutek wypadku przy pracy, nie jest bowiem wypłacany z ubezpieczenia chorobowego jak za okres typowej nieobecności chorobowej. Świadczenie za ten czas jest wypłacane z ubezpieczenia wypadkowego i od 1 dnia jego wypłaty koszt ponoszony jest w całości przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Nie ma tutaj również zastosowania żaden okres wyczekiwania, tak jak w przypadku ubezpieczenia chorobowego, a więc zleceniobiorca ma prawo do świadczenia z tytułu wypadku przy pracy już od 1 dnia niezdolności do świadczenia usług.

Jedynym warunkiem uzyskania świadczenia z tego tytułu jest podleganie pod obowiązkowe ubezpieczenie wypadkowe. Zatem zasiłek z tytułu wypadku przy pracy nie będzie przysługiwał np. studentowi, który nie podlega obowiązkowemu zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych z tytułu zawartej umowy zlecenia.

Tak jak w przypadku pracowników świadczących pracę na podstawie umowy o pracę, w razie wypadku przy pracy zleceniobiorcy, przysługuje mu zasiłek chorobowy z ubezpieczenia wypadkowego w wysokości 100% podstawy chorobowej.

Jeśli chodzi o kwestie technicznej wypłaty zasiłku, to świadczenie to wypłaca bezpośrednio zleceniodawca jeśli zobowiązany jest on do wypłaty zasiłków (zatrudnienie powyżej 20 osób wg stanu na dzień 30 listopada roku poprzedniego). W przypadku mniejszych przedsiębiorców świadczenie wypłacane jest przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Procedura przy wypadku przy pracy zleceniobiorcy i terminy postępowania

Postępowanie w zakresie dowodowym, w razie wypadku przy pracy zleceniobiorcy, jest tożsame do postępowania jakie pracodawca jest w obowiązku przeprowadzić w przypadku wypadku przy pracy pracownika etatowego.
W pierwszej kolejności ustalone muszą zostać przyczyny i opisane dokładne okoliczności zdarzenia z udziałem osoby zatrudnionej, co powinno zostać sporządzone w formie karty wypadku. Pracodawcę obowiązuje w tym zakresie ścisły termin 14 dni od dnia powzięcia informacji o zdarzeniu.

Nie ma natomiast obowiązku powoływania zespołu powypadkowego, jak to jest w przypadku wypadku osoby zatrudnionej na podstawie umowy o pracę. Obowiązkiem zleceniodawcy jest jednak ustalenie, w jaki sposób doszło do wypadku oraz zgłoszenie zdarzenia do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W przypadku gdy wypadek przy pracy zleceniobiorcy jest wypadkiem ciężkim, zleceniodawca jest zobowiązany do przekazania informacji o zdarzeniu również do właściwego ze względu na siedzibę pracodawcy inspektora pracy oraz prokuratora.

Co w przypadku równoległego zatrudnienia na umowie o pracę i zleceniu?

Jeśli mamy do czynienia z sytuacją gdy dana osoba, równocześnie jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę a także dodatkowo na podstawie umowy zlecenia, z której nie podlega obowiązkowemu zgłoszeniu do ubezpieczenia wypadkowego, to w przypadku wypadku podczas wykonywania umowy zlecenia, nie uzyska prawa do wypłaty zasiłku z ubezpieczenia wypadkowego. Konieczne jest bowiem spełnienie warunku podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu z tytułu zatrudnienia, podczas wykonywania którego wypadek następuje.

Paulina Marcula-Kurek, Payroll Manager w Nexia Advicero

Działania inspektorów pracy otwierają zatrudnionym w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze drogę do ubiegania się o prawo do emerytury pomostowej z tego tytułu. W 2024 r. inspektorzy wydali 40 decyzji ważnych dla takich osób.

Ustawa o Państwowej Inspekcji Pracy uprawnia inspektorów do:

• kontroli wykazu stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,
• kontroli ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze (o których mowa w 41 ust. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych).

W 2024 roku inspektorzy wydali:

• 24 decyzje o wpisanie stanowiska do wykazu stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,
• 16 decyzji o wpisaniu pracownika do ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze

W tym okresie inspektorzy pracy przeprowadzili 39 kontroli dotyczących wykazu stanowisk, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, lub ewidencji pracowników wykonujących te prace w 33 podmiotach.

Skarga

Ustawa o emeryturach pomostowych od 1 stycznia 2023 r. przewiduje obowiązek pracodawcy powiadomienia zatrudnionych pracowników o:

• treści wykazu stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz
• o wpisie lub odmowie dokonania wpisu do ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Skarga do Państwowej Inspekcji Pracy przysługuje pracownikowi zarówno w sytuacji, gdy stanowisko pracy nie zostało umieszczone w wykazie prowadzonym przez pracodawcę, jak i w sytuacji, gdy pracownik nie został umieszczony w ewidencji zatrudnionych w szczególnych warunkach bądź o szczególnym charakterze.

Przepisy o emeryturach pomostowych nie określają procedury postępowania organów Państwowej Inspekcji Pracy w razie wniesienia skargi przez pracownika. Niezbędne stało się zatem wypracowanie przez Inspekcję Pracy trybu postępowania – z uwzględnieniem przepisów ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, ustawy o emeryturach pomostowych oraz Kodeksu postępowania administracyjnego.

Skarga traktowana jest jak wniosek o wszczęcie postępowania kontrolnego i administracyjnego. Oznacza to, że organy Państwowej Inspekcji Pracy mają obowiązek zapewnienia pracownikowi wszelkich uprawnień przewidzianych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego dla strony postępowania, w tym przede wszystkim zapewnienia czynnego udziału w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwienia wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów.

Stronami postępowania w przedmiocie nieumieszczenia stanowiska pracy, na którym pracownik wykonuje pracę, w wykazie stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, lub nieumieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, jest wnoszący skargę pracownik oraz pracodawca.

Kontrola

Głównym celem prowadzonych przez inspektorów pracy czynności kontrolnych jest ustalenie, czy faktycznie wykonywane przez pracowników prace są pracami prowadzonymi w szczególnych warunkach lub pracami o szczególnym charakterze. Wynikiem kontroli przeprowadzanych przez inspektorów pracy są decyzje administracyjne, adekwatne do poczynionych ustaleń w zakresie rozszerzenia listy stanowisk ujętych w takim wykazie czy zakwalifikowania danego pracownika jako wykonującego prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Decyzja

Po przeprowadzeniu kontroli inspektor pracy może w szczególności wydać decyzję:

• nakazującą umieszczenie stanowiska w wykazie – jeżeli stwierdzi, że stanowisko, na którym jest zatrudniony pracownik, nie zostało umieszczone w wykazie, a spełnia wszystkie przesłanki do objęcia go wpisem do wykazu;
• odmawiającą nakazania umieszczenia stanowiska w wykazie – jeżeli stwierdzi, że stanowisko, na którym jest zatrudniony pracownik, nie zostało umieszczone w wykazie, natomiast przedstawione dokumenty oraz kontrola nie potwierdzą wykonywania na tym stanowisku pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze;
• nakazującą umieszczenie pracownika w ewidencji – jeżeli stwierdzi, że dane stanowisko zostało umieszczone w wykazie, a pracownik zatrudniony na takim stanowisku nie został umieszczony w ewidencji, mimo że spełnia wszystkie przesłanki do objęcia go wpisem ze względu na wykonywane prace;
• odmawiającą nakazania umieszczenia pracownika w ewidencji – jeżeli stwierdzi, że dane stanowisko zostało umieszczone w wykazie, a pracownik zatrudniony na takim stanowisku nie został umieszczony w ewidencji, natomiast przedstawione dokumenty oraz kontrola na stanowisku pracy nie potwierdzą wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Postępowanie po decyzji inspektora pracy

Każda z wydanych decyzji doręczana jest stronom, czyli pracodawcy i pracownikowi. Ponadto o zakończeniu postępowania zawiadamia się Zakład Ubezpieczeń Społecznych, przekazując kopię prawomocnej decyzji.

Strony mogą wnieść odwołanie od takiej decyzji do organu drugiej instancji, tj. okręgowego inspektora pracy. Na decyzję wydaną w drugiej instancji zarówno pracodawcy, jak i pracownikowi przysługuje uprawnienie do wniesienia skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Rozstrzygnięcie tego sądu może być zakwestionowane zarówno przez strony, jak i właściwy organ Państwowej Inspekcji Pracy, którzy mają prawo do wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

UWAGA!

Zgodnie z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych prawo do tego świadczenia (z uwzględnieniem art. 5-12 tej ustawy) przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:

1) urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.;

2) ma okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat;

3) osiągnął wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn;

4) ma okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn;

5) po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych.

Szczegółowe informacje na temat zasad ubiegania się o emerytury pomostowe na stronie ZUS

https://www.zus.pl/emerytura-pomostowa

PIP

1 kwietnia 2025 r. wzrasta jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Jakie dokumenty należy złożyć w celu uzyskania odszkodowania? Jaka będzie wysokość odszkodowania?

Komu przysługuje prawo do jednorazowego odszkodowania

Jednorazowe odszkodowanie przysługuje ubezpieczonemu, który wskutek:

• wypadku przy pracy lub
• choroby zawodowej

doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Oceny stopnia uszczerbku na zdrowiu oraz jego związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową dokonuje się po zakończeniu leczenia i rehabilitacji ubezpieczonego.

Jeżeli ubezpieczony zmarł na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej do odszkodowania uprawnieni są członkowie jego rodziny:

• małżonek (z wyjątkiem sytuacji, gdy została orzeczona separacja);
• dzieci (własne, drugiego małżonka, przysposobione, przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności), wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej, spełniające w dniu śmierci ubezpieczonego warunki uzyskania renty rodzinnej;
• rodzice, osoby przysposabiające, macocha oraz ojczym (jeżeli w dniu śmierci ubezpieczonego prowadzili z nim wspólne gospodarstwo domowe lub jeżeli ubezpieczony bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania albo jeżeli ustalone zostało wyrokiem lub ugodą sądową prawo do alimentów z jego strony).

Dokumenty niezbędne do uzyskania jednorazowego odszkodowania

W celu uzyskania odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej należy złożyć:

• wniosek o jednorazowe odszkodowanie;
• zaświadczenie o stanie zdrowia OL-9 (zawiera m.in. informacje o zakończonym procesie leczenia i rehabilitacji);
• protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy lub kartę wypadku;
• prawomocny wyrok sądu pracy;
• decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej.

W razie śmierci ubezpieczonego niezbędne będą także dokumenty konieczne do ustalenia prawa do jednorazowego odszkodowania po zmarłym, m.in.: akt urodzenia i akt zgonu osoby, po której ma być przyznane jednorazowe odszkodowanie, oraz dokument potwierdzający stopień pokrewieństwa lub powinowactwa z osobą zmarłą.

Dokumenty należy złożyć po zakończonym okresie leczenia i rehabilitacji. W razie jednorazowego odszkodowania po zmarłym wniosek można złożyć w dowolnym czasie. Wniosek składa się za pośrednictwem płatnika składek.

Wysokość odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej

Kwoty jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej w okresie od 1 kwietnia 2025 r. do 31 marca 2026 r. wynoszą:

• 1636 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu (obecnie 1431 zł);
• 1636 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, z tytułu zwiększenia tego uszczerbku co najmniej o 10 punktów procentowych (obecnie 1431 zł);
• 28636 zł z tytułu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji ubezpieczonego (obecnie 25044 zł);
• 28636 zł z tytułu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji wskutek pogorszenia się stanu zdrowia rencisty (obecnie 25044 zł);
• 147271 zł, jeżeli do jednorazowego odszkodowania jest uprawniony małżonek lub dziecko zmarłego ubezpieczonego lub rencisty (obecnie 128799 zł);
• 73635 zł, jeżeli do jednorazowego odszkodowania jest uprawniony członek rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty inny niż małżonek lub dziecko (obecnie 64399 zł);
• 147271 zł, jeżeli do jednorazowego odszkodowania są uprawnieni równocześnie małżonek i jedno lub więcej dzieci zmarłego ubezpieczonego lub rencisty (obecnie 128799 zł), oraz 28636 zł z tytułu zwiększenia tego odszkodowania przysługującego na każde z tych dzieci (obecnie 22212 zł);
• 147271 zł, jeżeli do jednorazowego odszkodowania jest uprawnionych równocześnie dwoje lub więcej dzieci zmarłego ubezpieczonego lub rencisty (obecnie 128799 zł), oraz 28636 zł z tytułu zwiększenia tego odszkodowania przysługującego na drugie i każde następne dziecko (obecnie 22212 zł);
• 28636 zł, jeżeli obok małżonka lub dzieci do jednorazowego odszkodowania są uprawnieni równocześnie inni członkowie rodziny zmarłego ubezpieczonego lub rencisty, każdemu z nich niezależnie od odszkodowania przysługującego małżonkowi lub dzieciom (obecnie 25044 zł);
• 73635 zł, jeżeli do jednorazowego odszkodowania są uprawnieni tylko członkowie rodziny inni niż małżonek lub dzieci zmarłego ubezpieczonego lub rencisty (obecnie 64399 zł), oraz 28636 zł z tytułu zwiększenia tego odszkodowania przysługującego na drugiego i każdego następnego uprawnionego (obecnie 22212 zł).

Podstawa prawna:

• art. 11 - 13 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (j.t. Dz.U. z 2025 r., poz. 257)
• obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 5 marca 2025 r. w sprawie wysokości kwot jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej w okresie od dnia 1 kwietnia 2025 r. do dnia 31 marca 2026 r. (M.P. z 2025 r. poz. 222)

infor.pl