Duża grupa zatrudnionych wykonuje obowiązki na podstawie umów cywilnoprawnych. Taki rodzaj więzi z pracodawcą nie może oznaczać gorszych i mniej bezpiecznych warunków pracy. Zgodnie z art. 66 Konstytucji RP każdy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Trzeba zrobić wszystko, by ten przepis był przestrzegany – mówi Główny Inspektor Pracy Marcin Stanecki.

Główny Inspektor Pracy uczestniczył w konferencji „Po prostu bezpieczeństwo – kierunki zmian”, zorganizowanej przez Okręgowy Inspektorat Pracy w Łodzi i Politechnikę Łódzką w ramach kampanii „Wizja Zero”. Spotkanie poświęcono aktualnym wyzwaniom w obszarze bezpieczeństwa pracy, nowoczesnych technologii, prewencji wypadkowej oraz dobrostanu w środowisku pracy.

Z danych przedstawionych przez Marcina Staneckiego wynika, że w 2024 r. inspektorzy pracy sprawdzili podczas 2851 kontroli przestrzeganie obowiązków w zakresie bhp przez pracodawców i przedsiębiorców wobec osób świadczących pracę na podstawie umów cywilnoprawnych lub prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą. W roku 2025 zagadnienia te zweryfikowano w trakcie 2786 kontroli.

Wśród najliczniejszych nieprawidłowości, do których odnosiły się decyzje i wystąpienia kierowane przez inspektorów pracy, należy wymienić brak skutecznej ochrony zdrowia i życia pracujących podczas organizowania pracy w sposób niezapewniający im bezpieczeństwa. W roku 2024 wydano w tym zakresie 2481 decyzji, w 2025 roku – 2489 decyzji.

Środki prawne wydane przez inspektorów pracy dotyczyły też profilaktycznych badań lekarskich oraz szkoleń z zakresu bhp. Dopuszczanie do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach pracy opisanych w skierowaniu na badania lekarskie w przypadku istotnych zagrożeń stwierdzono i uregulowano w 2024 roku 305 decyzjami, a w 2025 r. – 217 decyzjami.

Z kolei w zakresie dopuszczania pracujących do pracy, do której wykonywania nie mieli oni dostatecznej znajomości przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, wydano 232 decyzje nakazowe w 2024 r., a w 2025 r. – 193 takie decyzje.

– Za koniecznością podniesienia poziomu bezpieczeństwa i higieny pracy osób świadczących pracę na podstawie niepracowniczych form pracy przemawiają przede wszystkim dane dotyczące wypadków przy pracy w tej grupie zatrudnionych – podkreślał Marcin Stanecki.

Zbadane przez Państwową Inspekcję Pracy wypadki przy pracy, którym ulegają osoby wykonujące pracę na podstawie niepracowniczych form jej świadczenia, stanowią w ostatnich trzech latach (tj. 2023-2025) około 20% wszystkich wypadków przy pracy zgłoszonych i zbadanych przez Inspekcję Pracy.

Propozycje zmian przepisów, które podnoszą poziom ochrony życia i zdrowia osób świadczących pracę w niepracowniczych formach zatrudnienia:

1. objęcie niepracowniczych form świadczenia pracy przekazywaniem informacji w zakresie ryzyka zawodowego, a także przeprowadzaniem badań lekarskich oraz w dookreślonym zakresie szkoleń w dziedzinie bhp – zmiana w ustawie Kodeks pracy;

2.obowiązek przekazywania wybranych zagadnień przewidzianych zakresem szkolenia w dziedzinie bhp – prace nad zmianą w rozporządzeniu o szkoleniach bhp;

3. konieczność wskazywania wniosków i zalecanych środków profilaktycznych w karcie wypadku w odniesieniu do niepracownika – zmiana przepisów wypadkowych.

PIP

Staż pracy jest dopuszczalnym i utrwalonym kryterium różnicowania uprawnień pracowniczych, nie ma jednak charakteru bezwzględnego. Powinno być stosowane w sposób obiektywny, konsekwentny i proporcjonalny – mówi Główny Inspektor Pracy Marcin Stanecki.

Staż pracy wpływa na sytuację pracownika: na jego wynagrodzenie, dodatki, nagrody jubileuszowe, awanse czy dostęp do szkoleń. Ważna jest świadomość, że prawo pracy zakazuje dyskryminacji i wymaga równego traktowania pracowników znajdujących się w porównywalnej sytuacji, jednak równe traktowanie nie oznacza obowiązku identycznego traktowania wszystkich pracowników. Dopuszczalne jest różnicowanie ich sytuacji, jeżeli opiera się ono na kryteriach obiektywnych, uzasadnionych i proporcjonalnych. W tym kontekście staż pracy nie jest kryterium zakazanym, ale jego stosowanie wymaga każdorazowo oceny celu, przejrzystości i proporcjonalności.

– To oznacza, że pracodawca nie może posługiwać się tym kryterium dowolnie. Ryzyko naruszenia zasady równego traktowania powstaje zwłaszcza wtedy, gdy staż pracy jest stosowany automatycznie, bez związku z celem danego uprawnienia, albo gdy zastępuje rzeczywistą ocenę kwalifikacji, doświadczenia, jakości pracy, odpowiedzialności czy wysiłku – podkreśla szef Inspekcji Pracy.

Istotne jest bowiem rozróżnienie między stażem pracy a doświadczeniem zawodowym. Staż pracy jest kategorią formalną. Obejmuje określone okresy zatrudnienia oraz inne okresy wliczane do stażu na podstawie przepisów. Doświadczenie zawodowe jest kategorią szerszą. Może obejmować praktyczne umiejętności, samodzielność, znajomość procesów pracy, kwalifikacje nabyte poza stosunkiem pracy, prowadzenie działalności gospodarczej, wykonywanie umów cywilnoprawnych albo pracę za granicą.

Działania Państwowej Inspekcji Pracy w obszarze równego traktowania obejmują trzy wzajemnie uzupełniające się płaszczyzny. Pierwszą jest działalność kontrolno-nadzorcza, w ramach której inspektor pracy analizuje dokumentację pracowniczą, przepisy wewnątrzzakładowe, zasady wynagradzania, zakresy obowiązków oraz wyjaśnienia stron. Drugą płaszczyzną jest poradnictwo prawne, czyli udzielanie informacji o obowiązkach pracodawców i uprawnieniach pracowników w zakresie równego traktowania. Trzecim elementem są działania prewencyjno-informacyjne, których celem jest upowszechnianie wiedzy i ograniczanie ryzyka naruszeń.

– Należy jednak wyraźnie zaznaczyć granice kompetencji Inspekcji. Inspektor pracy może badać okoliczności obiektywne, możliwe do zweryfikowania i stosować środki prawne przewidziane ustawą, ale nie jest organem właściwym do wiążącego rozstrzygania sporów dotyczących dyskryminacji. W sprawach wymagających pełnego postępowania dowodowego pozostaje droga sądowa – doprecyzowuje Marcin Stanecki.

Dane skargowe Państwowej Inspekcji Pracy pokazują, że zarzuty dotyczące dyskryminacji stanowią niewielką część ogółu spraw kierowanych do Inspekcji. Jednocześnie nie można na tej podstawie w prosty sposób wnioskować o rzeczywistej skali problemu nierównego traktowania w zatrudnieniu. Część pracowników nie decyduje się na złożenie skargi, część nie wskazuje konkretnego kryterium dyskryminacyjnego, a część opisuje sprawę jedynie jako poczucie niesprawiedliwości.

– W statystykach skargowych nie wyodrębniono stażu pracy jako samodzielnego kryterium dyskryminacyjnego. Nie można więc ustalić, w ilu przypadkach pracodawca powoływał się właśnie na staż pracy, ani w ilu sprawach skarżący kwestionowali to kryterium – podkreśla Główny Inspektor Pracy.

Od 1 stycznia 2026 r. obowiązują nowe zasady wliczania określonych okresów aktywności zawodowej do okresu zatrudnienia. Zmiana ma znaczenie systemowe, ponieważ obejmuje także aktywność wykonywaną poza stosunkiem pracy.

Inspekcyjne dane dotyczące stosowania nowych przepisów mają charakter wstępny i obejmują okres od 1 stycznia do 13 maja 2026 r. (nie mogą być więc porównywane bezpośrednio z pełnymi danymi rocznymi za 2025 r.). W tym okresie odnotowano łącznie 19 przedmiotów skargowych dotyczących art. 302¹ Kodeksu pracy. Dwie sprawy uznano za zasadne, trzy za bezzasadne, a w pozostałych przypadkach sprawy są w toku albo zasadność skargi była niemożliwa do ustalenia. W ramach kontroli dotyczących art. 302¹ Kodeksu pracy skierowano do pracodawców 15 wniosków obejmujących 244 osoby.

– Dane te pokazują, że nowe przepisy już na początku obowiązywania generują praktyczne pytania i problemy – stwierdza Marcin Stanecki.

Zagadnienie stażu pracy wiąże się również bezpośrednio z rozwiązaniami dotyczącymi przejrzystości wynagrodzeń, związanymi z wdrożeniem dyrektywy 2023/970. Projektowane przepisy akcentują ocenę wartości pracy według kryteriów obiektywnych i neutralnych, stosowanych jednolicie do wszystkich stanowisk albo rodzajów pracy. W takim modelu staż pracy może pozostać jednym z czynników wpływających na wzrost wynagrodzenia, obok rozwoju umiejętności i indywidualnych osiągnięć, ale nie powinien zastępować oceny wartości pracy.

– Projekt przewiduje także wzmocnienie roli Państwowej Inspekcji Pracy, między innymi w zakresie informacji dotyczących luki płacowej, wspólnej oceny wynagrodzeń, szkoleń i procesowej roli inspektorów pracy w sprawach dotyczących prawa do jednakowego wynagrodzenia. Z perspektywy stażu pracy najważniejszy jest wniosek, że kryterium to musi być widoczne, uzasadnione i proporcjonalne – podsumowuje Główny Inspektor Pracy.

Wystąpienie „Staż pracy jako kryterium różnicowania uprawnień pracowniczych. Zgodność z zasadą równego traktowania w zatrudnieniu” Główny Inspektor Pracy zaprezentował podczas obrad sejmowej Komisji do Spraw Kontroli Państwowej.

PIP

Nagły wypadek w rodzinie? Choroba bliskiej osoby? Masz prawo do 2 dni lub 16 godzin zwolnienia z powodu siły wyższej rocznie z zachowaniem 50% wynagrodzenia. Problem w tym, że obliczenie pensji bywa skomplikowane – szczególnie przy wynagrodzeniu zmiennym (premie, prowizje). Komunikat ZUS wyjaśnił, jak prawidłowo rozliczyć te dni i czy wpływają one na przyszłą podstawę zasiłku chorobowego. Sprawdź krok po kroku, jak to działa i kiedy możesz skorzystać ze zwolnienia.

Co to jest zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej?

Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej to specjalne uprawnienie pracownika wprowadzone art. 148¹ Kodeksu pracy, które pozwala wziąć wolne w nagłych, nieprzewidywalnych sytuacjach rodzinnych.

Kiedy przysługuje zwolnienie z powodu siły wyższej? Musisz spełnić 3 przesłanki łącznie:

1. Pilne sprawy rodzinne +
2. Spowodowane chorobą lub wypadkiem członka rodziny +
3. Niezbędna jest Twoja natychmiastowa obecność +

Przykład

Przykłady sytuacji z życia wzięte:

• Telefon z informacją o wypadku małżonka;
• Nagła wysoka gorączka u dziecka wymagająca natychmiastowej reakcji;
• Hospitalizacja rodzica z potrzebą Twojej obecności.

Wymiar zwolnienia - w dniach albo godzinach:

• 2 pełne dni wolne w roku kalendarzowym ALBO
• 16 godzin zwolnienia (do wykorzystania w częściach)

Ważne

Uwaga: Pierwsza decyzja (dni czy godziny) obowiązuje przez cały rok. Nie możesz najpierw wziąć 8 godzin, a potem całego dnia (możesz ponownie 8 godzin przy pełnym etacie).

Tabela: Siła wyższa – podstawowe zasady urlopu

KRYTERIUM	ZASADY
wymiar:	2 dni lub 16 godzin rocznie
wynagrodzenie:	50% pensji
przesłanki:	pilne sprawy rodzinne+ choroba/wypadek + konieczna obecność
kiedy wniosek:	najpóźniej w dniu skorzystania
dokumentacja:	nie są wymagane zaświadczenia lekarskie
prawo pracodawcy do odmowy:	pracodawca nie może odmówić, jeżeli wszystkie trzy przesłanki są spełnione
czy przechodzi na następny rok:	niewykorzystany urlop z powodu siły wyższej przepada - nie przechodzi na następny rok

Ile wynosi wynagrodzenie za zwolnienie z powodu siły wyższej?

Podstawowa zasada: za czas zwolnienia z powodu siły wyższej otrzymujesz 50% normalnego wynagrodzenia.

Jak obliczyć wynagrodzenie? Zasada jest podobna jak przy urlopie wypoczynkowym, z jednym wyjątkiem: składniki wynagrodzenia ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w którym przypadło zwolnienie – nie z kilku poprzednich miesięcy.

Dla kogo to proste? Osoby ze stałą pensją (np. 5000 zł brutto/miesiąc) – wystarczy podzielić przez liczbę dni roboczych i pomnożyć je przez 50%. To jest dniówka i jeżeli bierzesz urlop na siłę wyższą za cały dzień, to tyle właśnie otrzymasz za za dany dzień, a nie pełną pensję.

Dla kogo komplikacje? Osoby z wynagrodzeniem zmiennym (premie, prowizje, dodatki) – trzeba uzupełnić wynagrodzenie o składniki zmienne w danym miesiącu i wtedy obliczenia nie są takie proste.

Siła wyższa a stałe wynagrodzenie – przykładowe obliczenia

Weźmy pracownika ze stałą pensją:

• Pensja: 8 000 zł brutto/miesiąc
• We wrześniu: wykorzystał 2 dni zwolnienia z siły wyższej
• Wrzesień: 22 dni robocze

Obliczenie wynagrodzenia za zwolnienie wygląda następująco:

1. Stawka dzienna: 8 000 zł ÷ 22 dni = 363,64 zł
2. Wynagrodzenie za 2 dni siły wyższej: 363,64 zł × 2 dni × 50% = 363,64 zł

Całkowite wynagrodzenie za wrzesień:

• Za 20 przepracowanych dni: 363,64 zł × 20 = 7 272,80 zł
• Za 2 dni siły wyższej: 363,64 zł
• Razem: 7 636,44 zł brutto
• Czyli - 2 dni urlopu z powodu siły wyższej faktycznie "kosztowały" pracownika zarabiającego 8 000 zł miesięcznie wynagrodzenie niższe o 363,64 zł.

Siła wyższa a wynagrodzenie zmienne – jak uzupełnić pensję? Komunikat ZUS

Problem? Jeśli otrzymujesz premie, prowizje lub dodatki za wyniki – wynagrodzenie za miesiąc ze zwolnieniem wymaga uzupełnienia.

Wyjaśnienia ZUS (krok po kroku) - bo od prawidłowego rozliczenia urlopu z tytułu siły wyższej zależy też prawidłowe rozliczenia składki do ZUS za takiego pracownika:

1. Krok 1: Podziel wynagrodzenie osiągnięte za przepracowane dni przez liczbę tych dni;
2. Krok 2: Pomnóż wynik przez liczbę dni, które powinieneś przepracować w danym miesiącu;
3. Krok 3: Od uzupełnionego wynagrodzenia odejmij kwotę otrzymaną z tytułu siły wyższej (50% za dni wolne).

Przykład: Pracownik ze zmiennym wynagrodzeniem

• Wrzesień: przepracował 20 dni, zarobił 8 900 zł łącznie ze zmiennymi składnikami;
• Wziął 2 dni siły wyższej;
• Dni pracujących we wrześniu: 22 dni.

Obliczenie według ZUS:

1. Stawka dzienna: 8 900 zł ÷ 20 dni = 445 zł
2. Uzupełnione do 22 dni wynagrodzenie: 445 zł × 22 dni = 9 790 zł
3. Pomniejszenie o siłę wyższą: 9 790 zł – (2 × 445 zł × 50%) = 9 345 zł

Ważne

Kwota 9 345 zł to uzupełnione wynagrodzenie przyjęte do podstawy wymiaru zasiłku za wrzesień.

Siła wyższa a podstawa wymiaru zasiłku – czy skorzystanie z tego nowego urlopu obniża przyszły zasiłek?

Częste pytanie: Czy korzystanie ze zwolnienia z siły wyższej obniży moją przyszłą podstawę zasiłku chorobowego?

Odpowiedź zależy od rodzaju wynagrodzenia:

Stałe wynagrodzenie – BRAK wpływu

Jeśli masz wyłącznie stałą pensję wynikającą z umowy – ZUS przyjmie pełne wynagrodzenie do podstawy zasiłku, niezależnie od tego, że za dni siły wyższej dostałeś tylko połowę.

Przykład

• Pensja tylko stała: 8 000 zł brutto,
• Wrzesień: 2 dni siły wyższej (50% wynagrodzenia),
• Październik: choroba, ustalenie podstawy zasiłku.

ZUS przyjmuje za sierpień: 8 000 zł (pełna kwota), pomniejsza o 13,71% składek = 6 903,20 zł do podstawy zasiłku.

Ważne

Wniosek: Siła wyższa nie obniża przyszłego zasiłku przy stałej pensji.

Wynagrodzenie zmienne – wymaga uzupełnienia

Jeśli masz premie, prowizje – wynagrodzenie trzeba uzupełnić (procedura opisana wyżej). Uzupełniona kwota wchodzi do podstawy zasiłku.

Siła wyższa a zasiłek chorobowy – kiedy dostajesz oba świadczenia?

Co się dzieje, gdy w trakcie zwolnienia z siły wyższej zachorujesz? ZUS wyjaśnił dwie sytuacje:

Sytuacja 1: Zwolnienie na cały dzień

Jeśli korzystasz ze zwolnienia z siły wyższej przez cały dzień i tego dnia zachorujesz – choroba nie przerywa zwolnienia. Efekt: Za ten dzień otrzymasz tylko 50% wynagrodzenia z tytułu siły wyższej – nie zasiłek chorobowy.

Sytuacja 2: Zwolnienie godzinowe (KORZYSTNIEJSZE)

Jeśli wykorzystujesz tylko kilka godzin zwolnienia z siły wyższej, a następnie zachorujesz – zachowujesz prawo do obu świadczeń! Efekt: Dostajesz:

• 50% wynagrodzenia za godziny siły wyższej;
• Zasiłek chorobowy za pozostałą część dnia.

Ważne

Wniosek: zwolnienie godzinowe jest bardziej opłacalne, jeśli w tym czasie zachorujesz.

Kiedy NIE możesz skorzystać ze zwolnienia z siły wyższej? Najczęstsze błędy w korzystaniu z urlopu na siłę wyższą

Siła wyższa NIE jest zamiennikiem dla:

• Urlopu wypoczynkowego
• Urlopu na żądanie
• Zwolnienia lekarskiego (L4)
• Urlopu opiekuńczego
• Opieki nad dzieckiem do 14 lat

Pracodawca może zakwestionować, jeśli:

• Sytuacja nie była pilna/nagła
• Nie zachodziła choroba/wypadek
• Twoja obecność nie była konieczna natychmiast

Przykład sytuacji NIE objętych siłą wyższą:

• Planowana wizyta u lekarza z rodzicem
• Opieka nad dzieckiem z planowanym zwolnieniem
• Nagłe zatrucie pokarmowe pracownika (wtedy zwolnienie od lekarza - L4)

Najważniejsze o sile wyższej i urlopie z tego tytułu

Zwolnienie z powodu siły wyższej to 2 dni lub 16 godzin wolnego rocznie za 50% wynagrodzenia w sytuacjach nagłych. ZUS wyjaśnił, jak obliczać pensję: przy stałym wynagrodzeniu – prosto (stawka dzienna × 50%), przy zmiennym – trzeba uzupełnić wynagrodzenie do pełnego miesiąca. Siła wyższa nie obniża przyszłej podstawy zasiłku chorobowego. Zwolnienie godzinowe jest korzystniejsze niż całodniowe (możliwość łączenia z zasiłkiem). Niewykorzystane dni przepadają 31 grudnia. Nie zastępuje urlopu wypoczynkowego ani innych form wolnego.

FAQ – najczęstsze pytania o urlop z powodu siły wyższej i odpowiedzi

Czy muszę przedstawić zaświadczenie lekarskie przy sile wyższej?

Nie. Nie wymaga się dokumentacji medycznej, ale pracodawca może poprosić o wyjaśnienie sytuacji.

Czy mogę wziąć 1 dzień siły wyższej, a później 4 godziny po 2 razy, gdy pracuję na pełen etat?

Nie. Jeśli najpierw weźmiesz cały dzień, musisz drugi raz też wziąć cały dzień. Wybór (dni czy godziny) obowiązuje przez cały rok, ale tylko do pierwszego skorzystania.

Czy siła wyższa przepada na koniec roku?

Tak. Niewykorzystane 2 dni lub 16 godzin nie przechodzą na następny rok.

Czy pracodawca może odmówić zwolnienia z siły wyższej?

Nie, jeśli spełnione są przesłanki (pilna sprawa rodzinna, nagła choroba/wypadek, konieczność obecności).

Czy mogę wykorzystać siłę wyższą na opiekę nad dzieckiem?

Tak, ale korzystniej wykorzystać 2 dni opieki nad dzieckiem, jeżeli ma ono do 14 lat (płatne 100%).

Czy siła wyższa obniża zasiłek chorobowy?

Nie przy stałej pensji. Przy zmiennej – wynagrodzenie jest uzupełniane do pełnej kwoty.

Kiedy muszę złożyć wniosek o zwolnienie?

Najpóźniej w dniu korzystania ze zwolnienia. W praktyce – jak najszybciej po zaistnieniu sytuacji. Jednak sytuacja musi być nagła, więc jeżeli "spodziewasz" się jej i składasz wniosek już kilka dni wcześniej - to będzie mocno podejrzane i pracodawca może nie udzielić.

Podstawa prawna

Kodeks pracy

infor>pl