Praca w nocy od lat kojarzona jest przede wszystkim ze zmęczeniem, problemami ze snem czy większym ryzykiem chorób serca. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że jej skutki sięgają znacznie dalej, bo dotykają także zdrowia psychicznego pracowników.

Z ekspertyzy dotyczącej szkodliwości pracy zmianowej, przygotowanej na zlecenie OZZZPRC, wynika, że nocny system pracy może zwiększać ryzyko zaburzeń nastroju, depresji, zaburzeń lękowych, przewlekłego stresu oraz wypalenia zawodowego.

Gorszy nastrój to nie słabość

Jednym z najczęściej obserwowanych skutków pracy nocnej są zaburzenia nastroju. Pracownicy częściej skarżą się na drażliwość, chwiejność emocjonalną, obniżone samopoczucie czy utratę satysfakcji z aktywności, które wcześniej sprawiały im przyjemność. Zdaniem autorów ekspertyzy nie są to wyłącznie indywidualne problemy poszczególnych osób. Kluczową rolę odgrywa rozregulowanie biologicznego zegara organizmu. Praca w czasie, który z punktu widzenia fizjologii powinien być przeznaczony na sen, zaburza wydzielanie hormonów i neuroprzekaźników odpowiedzialnych za regulację emocji, m.in. serotoniny, dopaminy i kortyzolu.

– Po kilku latach nocnych zmian przestałem być sobą. Kiedyś byłem spokojnym człowiekiem. Dziś wystarczy drobiazg, żebym się zdenerwował. Najgorsze jest to, że nawet w dni wolne trudno mi wrócić do normalnego rytmu. Czuję ciągłe zmęczenie i coraz rzadziej cieszą mnie rzeczy, które kiedyś sprawiały przyjemność – wyjaśnia Krzysztof, pracownik energetyki z 15-letnim stażem.

Badania prowadzone wśród pracowników nocnych konsekwentnie pokazują częstsze występowanie objawów obniżonego nastroju niż wśród osób pracujących wyłącznie w ciągu dnia. Eksperci podkreślają, że prawo do zgłaszania takich problemów powinno być traktowane jako element profilaktyki zdrowotnej, a nie oznaka słabości.

Wyższe ryzyko depresji i zaburzeń lękowych

Ekspertyza wskazuje również na związek między pracą nocną a depresją oraz zaburzeniami lękowymi. Przyczyną jest nie tylko przewlekły niedobór snu, ale także długotrwałe zaburzenie funkcjonowania układów odpowiedzialnych za reakcję organizmu na stres. Znaczenie mają również czynniki społeczne. Osoby pracujące nocą często mają ograniczone możliwości utrzymywania regularnych kontaktów rodzinnych i towarzyskich, a także trudniej im prowadzić zdrowy tryb życia i regularnie spożywać posiłki.

– Najbardziej cierpi życie rodzinne. Kiedy ja mam wolne, reszta rodziny jest w pracy albo w szkole. Kiedy oni mają czas, ja często odsypiam nocki. Człowiek zaczyna funkcjonować obok bliskich, a nie z nimi. To oddala nas od siebie coraz bardziej – dodaje Krzysztof.

Autorzy podkreślają, że praca nocna nie musi bezpośrednio powodować depresji, jednak stanowi istotny czynnik ryzyka jej rozwoju. Zależność ta jest szczególnie widoczna w zawodach wymagających dużego zaangażowania emocjonalnego, takich jak ochrona zdrowia, opieka społeczna czy edukacja. – W pewnym momencie organizm powiedział: dość. Przez lata tłumaczyłem sobie, że każdy jest zmęczony. Potem pojawiły się problemy ze snem, ciągłe napięcie i poczucie, że nie radzę sobie z najprostszymi sprawami. Dopiero lekarz uświadomił mi, że to mogą być skutki wieloletniej pracy zmianowej – mówi Andrzej, od 20 lat pracujący w hutnictwie.

Wypalenie przychodzi szybciej

Kolejnym zagrożeniem jest wypalenie zawodowe. W systemach nocnych występuje ono częściej i rozwija się szybciej niż wśród pracowników wykonujących obowiązki wyłącznie w ciągu dnia. Na ten proces wpływa kilka nakładających się czynników: chroniczne zmęczenie, ograniczona możliwość pełnej regeneracji, zaburzenia rytmu snu oraz trudności w godzeniu życia zawodowego z rodzinnym i społecznym. Dodatkowo organizm pozostaje przez długi czas w stanie podwyższonej gotowości związanej z działaniem mechanizmów stresowych.

– Wypalenie nie przyszło nagle. To nie było jedno wydarzenie. Najpierw zniknęła satysfakcja z pracy, potem motywacja. Zacząłem wykonywać obowiązki automatycznie. Człowiek jest fizycznie obecny, ale psychicznie coraz bardziej wyczerpany – opisuje pracownik utrzymania ruchu. Eksperci zwracają uwagę, że wypalenie zawodowe w pracy nocnej nie jest dowodem na brak odporności psychicznej pracownika. To konsekwencja funkcjonowania w określonym systemie organizacji pracy.

Przewlekły stres wpisany w nocny system pracy

Pracownicy wykonujący obowiązki nocą częściej doświadczają również przewlekłego stresu i zaburzeń adaptacyjnych. Objawiają się one między innymi napięciem, rozdrażnieniem, problemami z koncentracją, trudnościami ze snem oraz spadkiem zdolności radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami. Według autorów ekspertyzy praca nocna działa jak stresor ciągły. Organizm nie ma wystarczająco dużo czasu na regenerację, a skutki biologicznego przeciążenia nakładają się na problemy wynikające z życia społecznego i rodzinnego. W efekcie reakcja stresowa utrwala się i może prowadzić do długotrwałych problemów zdrowotnych.

– Nawet po wolnym weekendzie nie czuję się wypoczęta. Po serii nocnych zmian potrzebuję kilku dni, żeby dojść do siebie. Mam wrażenie, że organizm cały czas walczy ze snem. Coraz częściej łapię się na tym, że nic mi się nie chce, a kontakt z ludźmi zaczyna mnie męczyć – opowiada Magda.

Potrzebne wsparcie systemowe

Wnioski płynące z ekspertyzy są jednoznaczne. Praca nocna powinna być traktowana jako czynnik ryzyka zaburzeń psychicznych, podobnie jak uznawana jest za czynnik ryzyka wielu chorób somatycznych. Coraz więcej badań pokazuje, że problemy psychiczne występujące u pracowników nocnych nie są kwestią indywidualnej odporności, lecz przewidywalną konsekwencją określonego systemu organizacji pracy. Jeśli więc tysiące osób pracujących nocami skarżą się na przewlekłe zmęczenie, obniżony nastrój, stres czy wypalenie, nie jest to problem jednostek. To sygnał, że koszty funkcjonowania gospodarki przez całą dobę w znacznym stopniu ponoszą pracownicy własnym zdrowiem. A skoro ryzyko jest znane i potwierdzone naukowo, odpowiedzialnością pracodawców i państwa staje się nie tylko je dostrzegać, ale przede wszystkim skutecznie je ograniczać.

OZZZPRC

Fala upałów wraca każdego lata, a wraz z nią pytanie o granice obowiązków pracodawcy. Przypominamy, co w czerwcu 2026 roku nakazuje obowiązujące prawo, i wyjaśniamy, dlaczego głośne progi „35 stopni w biurze” to na razie wyłącznie projekt.

Zacznijmy od rozróżnienia, które porządkuje całą dyskusję, a które w przekazach medialnych najczęściej się zaciera. Polskie prawo w czerwcu 2026 roku nie określa maksymalnej temperatury, po przekroczeniu której pracownik może przerwać pracę lub iść do domu. Wartości „35 stopni Celsjusza w pomieszczeniach” i „32 stopnie na otwartej przestrzeni”, które powracają w mediach, pochodzą z projektu nowelizacji rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, dodającego nowy paragraf 30a. Projekt ten nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, a jego wejście w życie zaplanowano dopiero na 1 stycznia 2027 roku. Do tego czasu nie jest obowiązującym prawem. Obowiązki pracodawcy istnieją jednak już dziś i wynikają z kilku aktów prawnych, które warto znać.

Napoje, gdy robi się gorąco

Najbardziej konkretny obowiązek dotyczy napojów profilaktycznych. Zgodnie z paragrafem 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 maja 1996 roku w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz.U. 1996 nr 60 poz. 279 ze zm.) pracodawca zapewnia napoje przy pracach na otwartej przestrzeni, gdy temperatura otoczenia przekracza 25 stopni Celsjusza, oraz na stanowiskach, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28 stopni Celsjusza w pomieszczeniach. Napoje muszą być dostępne przez całą zmianę roboczą, w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników.

Dwie kwestie bywają źródłem nieporozumień. Po pierwsze, za napoje nie przysługuje ekwiwalent pieniężny, co wprost wynika z paragrafu 8 tego rozporządzenia. Obowiązku nie można więc spełnić, dopłacając do pensji. Po drugie, niezależnie od napojów profilaktycznych każdemu pracownikowi przysługuje stały dostęp do wody zdatnej do picia, na podstawie artykułu 232 Kodeksu pracy oraz przepisów higienicznosanitarnych rozporządzenia z 26 września 1997 roku.

Temperatura, wentylacja i ochrona przed słońcem

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 roku w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jednolity Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650 ze zm.) wyznacza wprawdzie dolną granicę temperatury w pomieszczeniach pracy, czyli nie mniej niż 14 stopni Celsjusza, a przy pracy biurowej nie mniej niż 18 stopni Celsjusza (paragraf 30), lecz górnej granicy nie ustanawia. Nakłada za to obowiązki, które w upały mają realne znaczenie. Pomieszczenia pracy muszą być zabezpieczone przed niekorzystnymi warunkami cieplnymi i nasłonecznieniem (paragraf 15), a stanowiska chronione przed napływem ciepła i niekontrolowaną jego emisją (paragraf 31). Pracodawca ma też obowiązek zapewnić sprawną wentylację (paragraf 32 i następne), przy czym urządzenia wentylacyjne i klimatyzacyjne nie mogą wywoływać przeciągów ani kierować strumienia powietrza wprost na pracownika (paragraf 36). Jeżeli temperatura na stanowiskach stale przekracza 30 stopni Celsjusza wskutek procesów technologicznych, a nie samej pogody, pracownikom należy zapewnić klimatyzowane pomieszczenie do wypoczynku.

W praktyce oznacza to konieczność stosowania rolet, żaluzji czy innych osłon ograniczających nagrzewanie pomieszczeń, a dla osób pracujących na zewnątrz, w budownictwie, drogownictwie czy rolnictwie, organizowania zacienionych i zadaszonych miejsc odpoczynku. Te ostatnie obowiązki Państwowa Inspekcja Pracy traktuje jako przedmiot kontroli, wywodząc je z ogólnego obowiązku pracodawcy.

Organizacja pracy. Uprawnienie, nie nakaz

Skrócenie czasu pracy, dodatkowe przerwy, rotacja stanowisk czy przesunięcie najcięższych zadań poza najgorętsze godziny dnia to dziś uprawnienia pracodawcy, a nie jego twardy obowiązek powiązany z konkretnym progiem temperatury. Wynikają z ogólnej zasady wyrażonej w artykule 207 paragraf 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którą pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników, organizując pracę z uwzględnieniem zmieniających się warunków jej wykonywania, w tym warunków atmosferycznych. Co istotne, jeżeli pracodawca decyduje się skrócić dzień pracy z powodu upału, nie może z tego tytułu obniżyć wynagrodzenia. Właśnie uczynienie tych rozwiązań obowiązkowymi po przekroczeniu określonej temperatury jest istotą projektu zapowiadanego na 2027 rok.

Szczególna ochrona kobiet w ciąży i pracowników młodocianych

Tu przepisy są znacznie bardziej stanowcze. Zatrudnianie pracowników młodocianych w pomieszczeniach, w których temperatura powietrza przekracza 30 stopni Celsjusza i jednocześnie wilgotność względna przekracza 65 procent, jest wzbronione na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 roku w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. 2023 poz. 1240).

Kobiety w ciąży i karmiące piersią obejmuje rozporządzenie Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 roku (Dz.U. 2017 poz. 796), które zakazuje im między innymi pracy w mikroklimacie gorącym oraz w środowisku o dużych wahaniach temperatury. Pracodawca ma wówczas obowiązek przenieść pracownicę do innej pracy, a gdy nie jest to możliwe, zwolnić ją z obowiązku świadczenia pracy z zachowaniem dotychczasowego wynagrodzenia, zgodnie z artykułem 179 Kodeksu pracy.

Ocena ryzyka i prawo do powstrzymania się od pracy

Obowiązkiem pracodawcy jest również ocena i udokumentowanie ryzyka zawodowego, w tym ryzyka związanego ze stresem cieplnym, oraz poinformowanie o nim pracowników (artykuł 226 Kodeksu pracy). Działania w tym zakresie pracodawca konsultuje z pracownikami lub ich przedstawicielami.

Pracownikowi przysługuje wreszcie prawo powstrzymania się od wykonywania pracy, jeżeli jej warunki nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia. Stanowi o tym artykuł 210 Kodeksu pracy, a za czas powstrzymania się pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Trzeba jednak podkreślić, że sam wysoki słupek rtęci nie daje automatycznie takiego prawa. Musi wystąpić realne, bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia, oceniane na konkretnym stanowisku pracy.

Kontrole i kary

Przestrzegania tych obowiązków pilnuje Państwowa Inspekcja Pracy. Niewywiązanie się z nich stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Zgodnie z artykułem 283 paragraf 1 Kodeksu pracy grozi za nie grzywna, która obecnie wynosi od 1000 do 30 000 złotych. Warto wiedzieć, że od 8 lipca 2026 roku, na mocy ustawy z 11 marca 2026 roku (Dz.U. 2026 poz. 473), górna granica tej grzywny rośnie i wyniesie od 2000 do 60 000 złotych.

Rola związków zawodowych

Przepisy o napojach i posiłkach profilaktycznych nie pozostawiają pracodawcy pełnej swobody. Stanowiska pracy, na których przysługują napoje i posiłki, oraz szczegółowe zasady ich wydawania pracodawca ustala w porozumieniu z zakładowymi organizacjami związkowymi, a tam, gdzie ich nie ma, po zasięgnięciu opinii przedstawicieli pracowników. To realne narzędzie wpływu na warunki pracy w czasie upałów. Forum Związków Zawodowych konsekwentnie stoi na stanowisku, że ochrona zdrowia pracowników przed skutkami wysokich temperatur wymaga jasnych, egzekwowalnych standardów, a nie jedynie dobrej woli pracodawcy.

FZZ

Upały w Polsce - Główny Inspektor Pracy zwraca się do pracodawców

W związku z prognozowanymi na obszarze naszego kraju falami upałów zwracam się do Państwa z prośbą o uwzględnienie tego czynnika przy wyznaczaniu zadań pracownikom – apeluje Główny Inspektor Pracy Marcin Stanecki. Wysoka temperatura w okresie letnim wpływa w szczególności na osoby pracujące na otwartej przestrzeni oraz w obiektach niewyposażonych w wentylację mechaniczną, klimatyzację ani inne urządzenia zapewniające wymianę powietrza i możliwość regulacji temperatury.

Obecnie nie istnieją szczegółowe regulacje w zakresie maksymalnej temperatury na stanowiskach pracy. Jednak przepisy prawa pracy zobowiązują pracodawcę do ochrony zdrowia i życia pracowników przez zapewnienie im bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki, w tym do:

1. organizowania pracy w sposób zapewniający bezpieczne i higieniczne warunki pracy;
2. reagowania na potrzeby w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa i higieny pracy;
3. dostosowywania środków podejmowanych w celu doskonalenia istniejącego poziomu ochrony zdrowia i życia pracowników, biorąc pod uwagę zmieniające się warunki wykonywania pracy;
4. zapewnienia rozwoju spójnej polityki zapobiegającej wypadkom przy pracy i chorobom zawodowym uwzględniającej zagadnienia techniczne, organizację pracy, warunki pracy, stosunki społeczne oraz wpływ czynników środowiska pracy;
5. uwzględniania ochrony zdrowia młodocianych, pracownic w ciąży lub karmiących dziecko piersią oraz pracowników niepełnosprawnych w ramach podejmowanych działań profilaktycznych.

Ekspozycja na działanie wysokich temperatur powoduje, że organizm szybciej się męczy, nasze zmysły są osłabione, jesteśmy mniej uważni, mniej skoncentrowani, a tym samym w naturalny sposób wykonywana przez nas praca jest mniej efektywna. Powolniejsze ruchy są naturalną ochroną organizmu przed przegrzaniem się. Należy na to zwrócić uwagę w szczególności przy pracach związanych z wysiłkiem fizycznym!

Ważne

Pracodawco! W okresie upałów postaraj się zmniejszyć intensywność prac wykonywanych przez pracowników w Twojej firmie, zapewnij im dodatkowe przerwy na odpoczynek lub skróć normy czasu pracy.

Podczas upałów szczególnie istotną rolę odgrywa odpowiednie nawadnianie organizmu. Gdy temperatura na stanowiskach pracy przekracza 28°C, a na otwartej przestrzeni 25°C, pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikom nieodpłatnie napoje. Napoje powinny być dostępne dla pracowników przez całą zmianę roboczą!

Ważne

Pracodawco pamiętaj! Praca w wysokiej temperaturze może przyczynić się do odwodnienia organizmu, udaru, a w skrajnych przypadkach nawet do utraty życia! Zwróć szczególną uwagę na osoby słabsze, osoby z niepełnosprawnością, kobiety w ciąży oraz młodocianych!

Infolinia PIP - zgłoszenia wysokich temperatur w miejscu pracy

W związku z przetaczającymi się przez Polskę falami upałów w dniu 26 czerwca 2026 r. uruchomiona została dedykowana tej tematyce infolinia pod nr 22 626-43-67, czynna od poniedziałku do piątku w godz. 9.00-15.00.

Wobec braku regulacji prawnych dotyczących dopuszczalnej maksymalnej wartości temperatury powietrza w pomieszczeniach pracy, w których temperatura nie jest determinowana względami technologicznymi w przypadku wpłynięcia zawiadomienia inspektorzy pracy mają jedynie możliwość weryfikacji spełnienia wymagań określonych w przepisach prawa, które są związane z wystąpieniem upałów lub których niespełnienie przez pracodawcę dodatkowo wpływa na pogorszenie warunków pracy w upale.

Bezpieczeństwo pracowników podczas upałów

Napoje dla pracowników

• Pracodawca powinien zapewnić pracownikom nieodpłatnie napoje, gdy temperatura na stanowiskach pracy przekracza 28⁰C, a na otwartej przestrzeni 25⁰C.
• Napoje powinny być dostępne stale, w ilości zaspokajającej potrzeby zatrudnionych oraz odpowiednio zimne lub gorące w zależności od warunków wykonywania pracy.

Woda do celów higienicznych

• Pracodawcy zobowiązani są zapewnić pracownikom dostęp do bieżącej wody dla celów higienicznych.
• Przy pracach brudzących, wykonywanych w wysokiej temperaturze lub wymagających zapewnienia odpowiedniej higieny procesów technologicznych, pracodawca zobowiązany jest zapewnić do celów higienicznych co najmniej 90 litrów wody dziennie na każdego pracownika.

Klimatyzacja i wentylacja

• Należy zapewnić, aby urządzenia wentylacyjne i klimatyzacyjne były sprawne i czyste.
• Klimatyzacja i wentylacja nie może powodować przeciągów ani wyziębień pomieszczeń pracy.
• Strumień powietrza nie powinien być kierowany bezpośrednio na stanowisko pracy.

Okna i świetliki

• Okna i świetliki powinny być wyposażone w zabezpieczenia chroniące przed nadmiernym nasłonecznieniem, np. w rolety lub żaluzje.

Organizacja pracy na zewnątrz

• Pracodawca dokonując oceny ryzyka zawodowego związanego z wykonywaną pracą na zewnątrz powinien uwzględnić narażenie pracownika na promieniowanie słoneczne i zapewnić odpowiednie środki profilaktyczne np. ochronę głowy, odzież ochronną przez którą przenika mniej promieni słonecznych oraz krem z filtrem zabezpieczający przed promieniowaniem UV.
• Przy pracy na otwartej przestrzeni pracownicy powinni mieć możliwość odpoczynku w miejscu zacienionym i zadaszonym.
• Pracodawcy mogą wprowadzać rotację na stanowiskach pracy i dodatkowe przerwy, aby umożliwić pracownikom odpoczynek i regenerację sił.
• Pracodawca może zadecydować o skróceniu czasu pracy podczas trwających upałów.
• Skrócenie czasu pracy i dodatkowe przerwy nie mogą jednak powodować obniżenia należnego pracownikom wynagrodzenia.

Młodociani

• Nie wolno zatrudniać pracowników młodocianych w pomieszczeniach, w których temperatura powietrza przekracza 30⁰C, a wilgotność względna powietrza – 65%.

Żurawie wieżowe i szybkomontujące

• Temperatura w kabinie żurawia nie może być niższa niż 18°C ani przekraczać 28°C.

Obowiązki pracodawcy w zakresie BHP w czasie upałów

Źródło: PIP