Prawo do urlopu wypoczynkowego przysługuje każdemu zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę. Zwykle urlop jest udzielany na wniosek pracownika w terminie uzgodnionym z pracodawcą. Przepisy przewidują jednak sytuacje, gdy pracodawca może samodzielnie skierować pracownika na urlop bez jego zgody.

Jak należy udzielać pracownikom urlopów wypoczynkowych

Urlopy wypoczynkowe powinny być udzielane:

• zgodnie z planem urlopów – jeśli u pracodawcy funkcjonuje zakładowa organizacja związkowa,
• po porozumieniu z pracownikiem – jeżeli u pracodawcy nie funkcjonuje zakładowa organizacja związkowa lub gdy funkcjonuje, ale wyraziła zgodę na nietworzenie planu urlopów.

W pierwszej kolejności powinien być wykorzystany urlop zaległy. Należy go udzielić pracownikowi najpóźniej do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego.

Bez względu na to, czy urlop jest udzielany na podstawie planu urlopowego czy wniosku pracownika, termin wykorzystania tego urlopu musi wynikać z porozumienia pracodawcy i pracownika. Przymuszenie pracownika do pójścia na urlop wypoczynkowy jest złamaniem przepisów prawa pracy.

Udzielanie urlopu bez zgody pracownika podczas wypowiedzenia

Jak wspomniano, udzielenie urlopu wypoczynkowego bez zgody pracownika jest co do zasady niedopuszczalne. Kodeks pracy przewiduje jednak sytuację, w której pracodawca może udzielić urlopu bez planu urlopowego, a także bez wniosku o urlop. Taka sytuacja taka może mieć miejsce w czasie trwania okresu wypowiedzenia umowy o pracę. Zdarza się bowiem, że podczas okresu wypowiedzenia pracodawca nie chce, aby pracownik pojawiał się w pracy – z przyczyn tzw. „obiektywnych” albo po prostu dlatego, żeby nie wypłacać ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop.

Kodeks pracy zobowiązuje pracownika znajdującego się w okresie wypowiedzenia umowy o pracę do wykorzystania przysługującego mu urlopu, jeżeli w tym czasie pracodawca mu go udzieli. Pracodawca może jednostronnie zadecydować, że pracownik wykorzysta zaległy oraz bieżący urlop wypoczynkowy. Pracownik musi wykorzystać urlop w terminie wskazanym przez pracodawcę. Bez znaczenia dla tego obowiązku jest to, która ze stron stosunku pracy dokonała wypowiedzenia umowy o pracę.

Udzielenie zaległego urlopu bez zgody pracownika

Czy pracodawca może jednostronnie skierować pracownika na zaległy urlop wypoczynkowy? Termin wykorzystania zaległego urlopu powinien zostać uwzględniony w planie urlopów. W takiej sytuacji pracodawca może jednostronnie skierować pracownika na zaległy urlop zaplanowany w planie urlopów.

Pracodawca może udzielić pracownikowi zaległego urlopu wypoczynkowego także w sytuacji, gdy kończy się już określony przepisami termin wykorzystania tego urlopu (30 września następnego roku kalendarzowego), a pracownik odmawia wykorzystania tego urlopu. W takim przypadku pracodawca nie ma obowiązku uzgadniania z pracownikiem terminu wykorzystania urlopu, lecz musi udzielić mu urlopu w terminie określonym w Kodeksie pracy, nawet bez zgody pracownika. Niespełnienie powyższego obowiązku przez pracodawcę naraża go na sankcje, które może podjąć wobec niego Państwowa Inspekcja Pracy.

Podstawa prawna

• ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (j.t. Dz.U. z 2025 r. poz. 277 z późn. zm.)

infor.pl

– Choroba zawodowa nie pojawia się z dnia na dzień. Nie ma syren alarmowych, świadków zdarzenia ani miejsca zabezpieczanego przez służby. Najczęściej rozwija się miesiącami, a nawet latami, stopniowo odbierając człowiekowi zdrowie, sprawność i możliwość dalszej aktywności zawodowej – ostrzega Główny Inspektor Pracy Janusz Krasoń.

Posiedzenie sejmowej Rady Ochrony Pracy tym razem poświęcone było chorobom zawodowym, a dokładniej dotyczyło monitorowania zdrowia pracowników w kontekście obowiązujących przepisów i zmian prawnych, w tym kryteriów dotyczących rozpoznawania chorób zawodowych, wsparcia zdrowia psychicznego pracowników, promocji zdrowia w środowisku pracy oraz dobrych praktyk w tym zakresie.

– Każdy przypadek choroby zawodowej powinien skłaniać do zadania sobie pytań, czy zagrożenie zostało wcześniej właściwie rozpoznane, czy ryzyko oceniono prawidłowo i czy podjęto wszystkie działania, które mogły temu zapobiec. Jeżeli odpowiedź brzmi „nie”, oznacza to, że zawiodły mechanizmy ochronne, których celem było zabezpieczenie zdrowia pracownika – mówił szef Inspekcji Pracy.

Kluczową rolę odgrywają tutaj instytucje publiczne odpowiedzialne za nadzór nad warunkami pracy. Zadaniem Państwowej Inspekcji Pracy nie jest jedynie reagowanie na skutki zaistniałych zaniedbań. Równie istotna, a w dłuższej perspektywie fundamentalna, jest aktywność prewencyjna, edukacyjna i doradcza, dzięki której zagrożenia mogą zostać zidentyfikowane i wyeliminowane, zanim doprowadzą do nieodwracalnych konsekwencji zdrowotnych. Poprzez te działania Państwowa Inspekcja Pracy aktywnie wpisuje się w międzynarodową koncepcję „Wizji Zero”, która zakłada, że środowisko pracy wolne od wypadków śmiertelnych i chorób zawodowych skracających życie zatrudnionych jest celem realnym do osiągnięcia dzięki synergii prewencji, edukacji oraz mądrego egzekwowania prawa.

Kontrole podejmowane przez Państwową Inspekcję Pracy w zakładach różnych branż i z różnymi zagrożeniami środowiskowymi oraz pokontrolne środki prawne przyczyniają się do ograniczania narażenia, a tym samym wpływają na mniejsze prawdopodobieństwo wystąpienia chorób zawodowych.

W praktyce inspekcyjnej często podkreśla się, że choroba zawodowa jest wypadkiem rozciągniętym w czasie – zdarzeniem, w którym występuje pełna triada elementów charakterystycznych dla wypadku: związek z pracą, przyczyna zewnętrzna oraz skutek w postaci znaczącego pogorszenia stanu zdrowia. Jedynym elementem odróżniającym choroby zawodowe jest brak nagłości, nie oznacza to jednak łagodniejszych skutków.

Z perspektywy pracownika i jego najbliższych konsekwencje choroby zawodowej są tożsame z traumą powypadkową: utrata zdrowia, ograniczenie zdolności do pracy, długotrwałe leczenie oraz destabilizacja życia rodzinnego i zawodowego. Dlatego monitorowanie zdrowia pracowników oraz eliminowanie narażeń stanowią fundamentalny obowiązek pracodawcy, a jednocześnie priorytetowy obszar działań kontrolnych Państwowej Inspekcji Pracy.

Inspekcja, wykorzystując własne dane i zebrane w Centralnym Rejestrze Chorób Zawodowych, prowadzi ukierunkowane kontrole w zakładach pracy, koncentruje się na środowiskach o podwyższonym ryzyku. Taka kontrola weryfikuje nie tylko przestrzeganie przepisów, lecz także inicjuje działania prewencyjne, promuje dobre praktyki i wspiera pracodawców w tworzeniu środowiska pracy, które realnie chroni zdrowie pracowników. W tym kontekście działania zapobiegające powstawaniu chorób zawodowych należy traktować jako pełnoprawny element systemu bezpieczeństwa pracy, wymagający takiej samej uwagi jak zapobieganie wypadkom.

Warto podkreślić, że Państwowa Inspekcja Pracy udostępnia wiele publikacji, które stanowią praktyczne wsparcie dla pracodawców, specjalistów BHP oraz wszystkich osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo pracy. Na stronie internetowej dostępne są opracowania poświęcone m.in. profilaktyce zdrowotnej, czynnikom chemicznym, biologicznym oraz hałasowi, przygotowane w sposób rzetelny, aktualny i zgodny z obowiązującymi przepisami.

Publikacje te zawierają zarówno interpretacje wymagań prawnych, jak i konkretne wskazówki dotyczące oceny ryzyka, organizacji pracy, doboru środków ochrony indywidualnej czy metod ograniczania narażenia. Dzięki temu stanowią one realne narzędzie poprawy warunków pracy, wspierając działania prewencyjne w zakładach i wdrażanie skutecznych rozwiązań ograniczających ryzyko chorób zawodowych oraz wypadków.

Zdrowie psychiczne i bezpieczeństwo psychospołeczne w środowisku pracy to kluczowe wyzwania współczesnego rynku pracy. Państwowa Inspekcja Pracy przygotowała publikację, która wspiera pracodawców w podejmowaniu skutecznych działań prewencyjnych oraz budowaniu bezpiecznego i przyjaznego miejsca pracy.

„Prezentacja dobrych praktyk w zakresie prewencji zagrożeń psychospołecznych. Poradnik dla pracodawców” to opracowanie prezentujące sprawdzone rozwiązania wdrażane przez pracodawców z całej Polski. Publikacja pokazuje, jak w praktyce przeciwdziałać zagrożeniom psychospołecznym, takim jak stres zawodowy, wypalenie, mobbing, dyskryminacja czy konflikty w miejscu pracy. Poradnik zawiera przykłady działań wspierających bezpieczeństwo psychiczne pracowników, kształtowanie pozytywnej atmosfery w pracy, rozwój dialogu w organizacji oraz inicjatywy na rzecz dobrostanu pracowników. Opracowanie ma charakter praktyczny i może stanowić inspirację zarówno dla dużych, jak i mniejszych zakładów pracy.

Zadania realizowane przez Państwową Inspekcję Pracy szczegółowo referował zastępca Głównego Inspektora Pracy Jarosław Leśniewski.

PIP

Janusz Krasoń zapowiada, że do końca 2026 r. PIP skupi się na skargach pracowników. Kontrole planowe zaczną się najwcześniej w 2027 r. Nie tylko pozorne umowy B2B i cywilnoprawne będą sprawdzane. PIP po reformie zajmie się również wzmocnieniem ochrony przed mobbingiem oraz walką z bezpłatnymi stażami. Na takie działania wskazuje szefowa resortu pracy.

Większe uprawnienia inspektorów pracy od 8 lipca 2026 r.

W środę weszła w życie reforma Państwowej Inspekcji Pracy, a wraz z nią przepisy nadające inspekcji uprawnienia do zamiany pozornych umów cywilnoprawnych i B2B w umowy o pracę. Na konferencji prasowej oprócz ministry rodziny, pracy i polityki społecznej Agnieszki Dziemianowicz-Bąk wzięli udział marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty, prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Liwiusz Laska oraz Główny Inspektor Pracy Janusz Krasoń. Szefowa MRPiPS podkreśliła, że 8 lipca to ważna data – „państwo staje po stronie pracowników”. – Państwo staje po stronie ludzi pracy, którzy przez całe lata, całe dekady, ciężko pracowali, ale nie mogli cieszyć się i korzystać z uprawnień, które gwarantuje prawo pracy i Kodeks pracy – powiedziała Dziemianowicz-Bąk.

Państwowa Inspekcja Pracy będzie mogła przeprowadzić kontrolę, a w przypadku stwierdzenia naruszeń w pierwszej kolejności wydać polecenie ich usunięcia. Jeżeli pracodawca nie zastosuje się do tego polecenia, inspektor będzie mógł wystąpić do Okręgowego Inspektora Pracy o wydanie decyzji przekształcającej nieprawidłowo zawartą umowę cywilnoprawną w umowę o pracę. Od decyzji będzie przysługiwało odwołanie do sądu pracy. – Inspektor pracy, który podczas kontroli stwierdzi, że praca wykonywana na podstawie umowy o dzieło, umowy zlecenia lub fikcyjnego samozatrudnienia w rzeczywistości ma cechy stosunku pracy, będzie mógł skutecznie reagować. Pracownik nie będzie już skazany wyłącznie na wieloletnią walkę o swoje prawa przed sądem pracy. Państwowa Inspekcja Pracy poprowadzi go za rękę i będzie reprezentować w walce o to, co należy mu się zgodnie z obowiązującym prawem – podkreśliła ministra.

Mobbing i bezpłatne staże

Zwróciła uwagę, że nowe uprawnienia dla Państwowej Inspekcji Pracy to początek nowego porządku na rynku pracy. Jak wymieniła, kolejne działania obejmują m.in. wzmocnienie ochrony przed mobbingiem oraz walkę z bezpłatnymi stażami. – To największa modernizacja polskiego rynku pracy od dekad – wskazała ministra.

W najbliższych miesiącach PIP skupi się na skargach

Szef PIP Janusz Krasoń podkreślił, że inspektorzy pracy ruszają do kontroli wszędzie tam, gdzie umowa cywilnoprawna zastępuje umowę o pracę. – Przygotowaliśmy metodykę kontroli. Przygotowaliśmy bardzo starannie liderów, którzy we wszystkich okręgowych inspektoratach pracy, również w powiatach, będą prowadzili ten proces, wspierając wszystkich innych, którzy tego zadania się podejmą– podkreślił Krasoń.

Zapowiedział, że kontrole planowe będą prowadzone najwcześniej od przyszłego roku, w najbliższych miesiącach inspekcja skupi się na skargach. – Nie zamierzamy organizować nagonki na jakąkolwiek branżę, ale żadnej branży nie wykluczamy. Będziemy kontrolować i reagować wszędzie tam, gdzie łamane są przepisy Kodeksu pracy, które charakteryzują stosunek pracy – powiedział szef PIP.

Rynek pracy po lipcowych zmianach

Marszałek Sejmu podkreślił, że państwo dostaje coraz więcej instrumentów, aby skutecznie stanąć po stronie pracownika i wziąć odpowiedzialność za rynek pracy. – Po tych wszystkich zmianach rynek pracy będzie bardziej ucywilizowany i bardziej odpowiedzialny. Wiele osób, które miały „umowy śmieciowe”, bo były do tego przymuszane ze względu na rynek, na którym pracowały, będzie mogło odetchnąć – zaznaczył.

Jak poinformował prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Liwiusz Laska, ZUS, PIP oraz Krajowa Administracja Skarbowa podpisały porozumienie, w związku z którym będą wymieniać się danymi. – Stworzyliśmy bardzo precyzyjny system, który jest całkowicie bezpieczny, z poszanowaniem ochrony danych osobowych, ograniczonym dostępem do informacji, potwierdzeniem i weryfikacją osób, które będą go użytkować – przekazał Laska. (PAP)